Tin tức chợ gốm
Quy trình sản xuất gốm sứ Bát Tràng truyền thống
Th3
Quy trình sản xuất gốm sứ Bát Tràng như thế nào ? Nguyên liệu sử dụng gồm những gì? Điều gì tạo nên sự khác biệt của những sản phẩm gốm sứ Bát Tràng truyền thống? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết này nhé.
1. Lựa chọn và xử lý nguyên liệu đất sét
Làng nghề gốm sứ Bát Tràng từ lâu đã là niềm tự hào của người Việt, nơi lưu giữ và phát triển những kỹ thuật làm gốm thủ công truyền thống qua nhiều thế kỷ.
Để tạo ra một sản phẩm gốm tinh xảo, người thợ gốm phải trải qua một quy trình sản xuất công phu, tỉ mỉ từ khâu chọn đất đến khi đưa sản phẩm ra thị trường.
Chọn đất, khâu “gốc rễ” làm nên chất gốm
Nguyên liệu chính để làm gốm Bát Tràng thường là đất sét trắng, nổi tiếng với độ dẻo cao, hạt mịn và khả năng chịu nhiệt tốt.
Loại đất này có màu trắng xám, ít tan trong nước, tạo điều kiện lý tưởng để sản phẩm sau nung có màu sắc đẹp, men bám tốt và độ bền cao.
Ngoài ra, Bát Tràng còn sử dụng đất gốm đỏ, tuy không phổ biến những đây là nguyên liệu để tạo ra những sản phẩm gốm mộc vô cùng độc đáo như lọ hoa gốm Bát Tràng, chậu vát gắn tường trồng cây, hay đặc biệt là những bức tranh gốm ghép mảnh ốp tường khổ lớn.
Xử lý và pha chế đất
Để có được đất “sạch” phù hợp cho từng dòng sản phẩm, người thợ phải thực hiện quá trình xử lý kéo dài hàng tháng:
- Bể 1: Ngâm đất khô với nước để phá vỡ cấu trúc ban đầu, bắt đầu quá trình phân rã.
- Bể 2: Sau 3-4 tháng ngâm, đất được đánh nhuyễn, tiếp tục đưa xuống bể 2 để lọc thô.
- Bể 3: Hồ đất được lắng khoảng 3 ngày để loại bỏ tạp chất nặng.
- Bể 4: Khử sạch tạp chất còn sót lại, tạo ra nguyên liệu đất sét mịn và đồng nhất.
Từ đây, người thợ mới có thể bắt đầu quá trình tạo hình sản phẩm.
2. Tạo hình sản phẩm gốm
Tạo dáng cho sản phẩm là công đoạn đòi hỏi kỹ năng, óc sáng tạo và sự khéo léo bậc thầy. Tại Bát Tràng, phương pháp sản xuất truyền thống vuốt tay trên bàn xoay vẫn được duy trì như một nét đặc trưng không thể thiếu.
Người thợ ngồi cạnh bàn xoay, dùng chân điều khiển bàn xoay quay tròn đều, hai tay cùng lúc nắn, be, vuốt để tạo nên dáng gốm mong muốn.
Tùy theo loại sản phẩm (bát, bình, chum ngâm rượu, tượng gốm sứ …), quá trình này có thể mất vài phút đến vài tiếng.
Ngoài bàn xoay, một số sản phẩm có thể được tạo dáng bằng khuôn thạch cao nhằm đảm bảo độ đồng đều.
Ngoài phương pháp truyền thống để làm gốm sứ vuốt tay, ngày nay đã có thêm những ký thuật mới như đổ khuôn thạch cao, khuôn in giúp cho việc sản xuất gốm sứ thủ công trở nên dễ dàng hơn. Tuy nhiên, những chiếc bình lọ vuốt tay vẫn mang những nét độc đáo không thể thay thế.
3. Phơi khô và sửa mộc
Phơi mộc, “điểm dừng” trước khi trang trí họa tiết
Sau khi tạo hình, sản phẩm gốm chưa nung còn được gọi là gốm mộc hay hàng “Phơ”. Gốm mộc cần được hong khô để loại bỏ phần lớn nước bên trong:
Nếu trời nắng, thợ gốm thường phơi tự nhiên ở nơi thoáng gió, có mái che mưa.
Với điều kiện hiện đại, nhiều xưởng dùng lò sấy chuyên dụng để kiểm soát nhiệt độ và thời gian, tránh nứt vỡ.
Sửa mộc
Thực tế thì trước khi phơi sấy khô, thì các sản phẩm gốm sứ đã trải qua 1 lần sửa mộc rồi, đây thường là đoạn cắt bỏ “Ba via” và cạo nhám trước.
Sau khi phơi, sản phẩm được rà soát và sửa các khuyết điểm nhỏ, như làm nhẵn các vết nối, gọt viền, làm mịn bề mặt… để sẵn sàng cho khâu tiếp theo.
Ở bước này thường sẽ dùng giấy nhám để chà, tạo bề mặt nhẵn min sẵn sàng cho công đoạn tiếp theo
4. Trang trí họa tiết thủ công
Trang trí là bước “thổi hồn” vào sản phẩm. Thợ vẽ sử dụng bút lông chuyên dụng, vẽ trực tiếp lên bề mặt sản phẩm mộc những họa tiết mang đậm tính truyền thống như: rồng, phượng, sen, cá chép, cảnh đồng quê, thư pháp…
Bút lông xưa dùng, nếu là loại tốt sẽ thường được là bằng lông mèo, chuyên để vẽ nét chi tiết. Ngày nay đã có nhiều loại vật liệu tổng hợp thay thế để làm bút.
Các hoa văn thường được vẽ bằng men màu lam, xanh rêu, nâu đồng, đỏ son…
Người vẽ không chỉ cần vững kỹ thuật mà còn phải có óc nghệ thuật, gu thẩm mỹ và đôi tay khéo léo.
Mỗi họa tiết đều gắn với ý nghĩa phong thủy, tín ngưỡng hoặc phản ánh đời sống sinh hoạt người Việt.
5. Chế tạo men và tráng men
Chế tạo men, bí quyết giữ màu bền đẹp
Gốm Bát Tràng nổi tiếng bởi lớp men bóng, mịn, đa dạng màu sắc. Các dòng men truyền thống được pha chế từ hỗn hợp tro thực vật, đá vôi, đất sét, cùng một số nguyên liệu tự nhiên khác.
Quá trình chế men thường theo phương pháp ướt: Nghiền nguyên liệu → lọc → lắng → lấy phần “dị” men mịn nhất.
Tùy sản phẩm, men có thể là men ngọc, men rạn, men tro, men lam, men kem, men nâu…
Tráng men
Sản phẩm gốm mộc sau khi vẽ được tráng men bằng nhiều cách:
- Nhúng toàn bộ sản phẩm vào bể men hoặc
- Rót, phun men tùy hình dáng, kích thước sản phẩm.
- Khắc nét và đồ màu
Ngoài ra để có được những lớp men sâu, nhiều lớp men có thể được sử dụng bằng những kỹ thuật chỉ có tại làng gốm Bát Tràng. Các lớp men chồng lên nhau nhưng vẫn phải đảm bảo không bị “rung” màu, nhòe màu trong khi nung đốt (Trong lò nung, men ở trạng thái nóng chảy, nên việc giữ màu không bị trôi là rất quan trọng).
Việc tráng men đều tay và đúng kỹ thuật là yếu tố sống còn để sản phẩm không bị rạn nứt, men bám đẹp sau khi nung.
6. Nung gốm – công đoạn “lửa thử vàng”
Nung là bước cuối cùng và quan trọng nhất trong quy trình sản xuất gốm sứ Bát Tràng. Tại đây, mọi kỹ thuật, sự chuẩn bị trước đó sẽ được thử thách bởi ngọn lửa.
Nhiệt độ nung dao động từ 1.200°C đến 1.300°C, tùy loại men và đất.
Lò được tăng nhiệt từ từ, tránh sốc nhiệt khiến sản phẩm nứt vỡ.
Khi đạt nhiệt độ chuẩn và sản phẩm “chín”, nhiệt độ sẽ được giảm dần trong vòng 24 – 48 giờ tùy vào độ “đặc – rỗng” của hàng hóa xếp trong lò để nguội tự nhiên.
Sau đó, thợ gốm mở lò, kiểm tra, phân loại sản phẩm đạt chuẩn và loại bỏ những món có lỗi. Những sản phẩm hoàn hảo sẽ được chuyển đến tay người tiêu dùng trong và ngoài nước.
7. Kiểm định – hoàn thiện và phân phối
Trước khi đến tay khách hàng, sản phẩm trải qua quá trình kiểm định cuối cùng:
Đo độ bền, kiểm tra men, soi kỹ từng họa tiết.
Sửa chữa những lỗi nhỏ (nếu có), lau bóng và đóng gói.
Các sản phẩm đạt chuẩn sẽ được phân phối ra thị trường, trưng bày tại các showroom, cửa hàng, hoặc xuất khẩu ra nước ngoài.
Những sản phẩm các bạn thấy ở Chợ Gốm Bát Tràng đều trải qua những khâu sản xuất nêu trên, được kiểm tra cẩn thận trước khi gửi tới tay quý khách.
Có thể nói Quy trình sản xuất gốm sứ Bát Tràng truyền thống không chỉ là chuỗi công đoạn kỹ thuật mà còn là hành trình kết tinh của nghệ thuật, văn hóa và tâm huyết người thợ gốm. Từ việc chọn đất đến lúc đưa sản phẩm ra thị trường, từng bước đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác và tình yêu nghề sâu sắc.
Chính điều đó đã tạo nên những sản phẩm gốm mang đậm giá trị thẩm mỹ, phong thủy và văn hóa Việt, xứng đáng được trân trọng như một di sản sống, không ngừng lan tỏa từ làng cổ Bát Tràng đến khắp mọi miền đất nước và thế giới.
