Lịch sử hình thành và phát triển làng gốm Bát Tràng

Làng gốm Bát Tràng đã có từ lâu, là cái nôi gìn giữ và phát triển nghề gốm sứ cổ truyền. Sự hình thành và phát triển của làng gốm sứ Bát Tràng trải qua nhiều thăng trầm lịch sử.
Hãy cùng chợ gốm Bát Tràng tìm hiểu nhé.

I. Đôi điều về làng gốm Bát Tràng

Làng gốm Bát Tràng từ lâu đã trở thành một biểu tượng văn hóa đặc sắc của người Việt. Với hơn 700 năm lịch sử, nơi đây không chỉ là làng nghề truyền thống lâu đời mà còn là cái nôi của nghệ thuật gốm sứ nổi tiếng khắp trong và ngoài nước. Nhắc đến Bát Tràng là nhắc đến những sản phẩm tinh xảo, mang đậm hồn Việt qua từng đường nét, họa tiết và màu men độc đáo.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau nhìn lại hành trình lịch sử của làng gốm Bát Tràng, từ những ngày đầu hình thành, phát triển rực rỡ qua các thời kỳ, vượt qua sóng gió chiến tranh và khủng hoảng kinh tế, cho đến hiện tại, khi Bát Tràng đang từng bước chuyển mình mạnh mẽ để thích ứng với xu thế hội nhập và công nghệ số.

II. Nguồn gốc và hình thành làng gốm Bát Tràng

1. Gốc tích tên gọi “Bát Tràng”

Tên gọi “Bát Tràng” mang trong mình ý nghĩa đặc biệt. “Bát” có nghĩa là đồ dùng bằng gốm, như bát, đĩa, ấm, chén… còn “Tràng” là nơi sản xuất, nơi làm ra các sản phẩm. Bát Tràng tức là nơi chuyên làm ra đồ gốm. Làng nằm bên bờ tả sông Hồng, vị trí địa lý thuận lợi không chỉ về giao thông đường thủy mà còn dồi dào nguyên liệu, đặc biệt là đất sét trắng, phù hợp cho việc làm gốm.

2. Sự xuất hiện của các dòng họ gốm đầu tiên

Theo truyền thuyết và sử sách, vào khoảng thế kỷ 14 -15, khi triều đình nhà Trần suy yếu, một số thợ gốm giỏi từ Thanh Hóa, Nghệ An và Chu Đậu (Hải Dương ngày nay) đã ngược dòng sông Hồng đến khu vực Gia Lâm lập nghiệp. Họ kết hợp với cư dân bản địa, mang theo kỹ thuật làm gốm cao cấp và hình thành làng nghề Bát Tràng. Năm dòng họ chính được coi là tổ nghề gồm: Trần, Vương, Nguyễn, Lê, Phạm.

3. Thời kỳ đầu, giai đoạn thế kỷ 14 – 15

Thời kỳ đầu, Bát Tràng chủ yếu sản xuất đồ gia dụng như bát, đĩa, chum, vại… với màu men chủ đạo là men trắng và men ngọc. Sản phẩm tuy đơn giản nhưng bền, đẹp và được ưa chuộng tại Thăng Long, kinh đô của Đại Việt lúc bấy giờ. Nhờ vị trí địa lý và tay nghề cao, gốm Bát Tràng nhanh chóng khẳng định được chỗ đứng vững chắc trong thị trường nội địa.

III. Thời kỳ hưng thịnh và lan tỏa (thế kỷ 16 – 18)

1. Bát Tràng trở thành trung tâm gốm sứ lớn miền Bắc

Từ thế kỷ 16 trở đi, Bát Tràng phát triển mạnh mẽ cả về quy mô sản xuất lẫn kỹ thuật làm gốm. Làng nghề không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn tham gia vào các tuyến giao thương quốc tế qua cảng Vân Đồn, Phố Hiến. Sản phẩm gốm Bát Tràng được xuất khẩu sang Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nước Đông Nam Á.

 

Giai đoạn này, gốm Bát Tràng đa dạng hơn với đồ thờ, đồ trang trí, gốm phong thủy. Các dòng sản phẩm cao cấp như bát cúng, đỉnh đồng gốm, lộc bình được chế tác cầu kỳ, thể hiện kỹ năng điêu luyện của nghệ nhân.

2. Sự bảo trợ của các triều đình

Dưới các triều đại Lê – Trịnh, nhiều nghệ nhân Bát Tràng được mời vào cung để làm đồ ngự dụng. Một số sản phẩm còn được lưu giữ đến ngày nay trong các bảo tàng lịch sử và bảo vật quốc gia. Chính sự ưu ái của triều đình đã tạo điều kiện cho làng nghề phát triển vững mạnh và định hình một phong cách gốm mang tính cung đình.

IV. Thời kỳ biến động (thế kỷ 19 – giữa thế kỷ 20)

1. Ảnh hưởng của chiến tranh và thuộc địa

Bước vào thế kỷ 19, đặc biệt dưới thời Pháp thuộc, làng nghề Bát Tràng gặp nhiều khó khăn. Chiến tranh, thiên tai và biến động xã hội khiến sản xuất đình trệ. Nguyên liệu khan hiếm, đầu ra bị bóp nghẹt, nhiều lò gốm phải đóng cửa.

2. Giữ nghề và truyền nghề trong gian khó

Tuy vậy, các dòng họ gốm tại Bát Tràng vẫn cố gắng duy trì truyền thống. Họ lặng lẽ gìn giữ bí quyết làm men, vẽ hoa văn, tạo hình sản phẩm. Sự kiên cường này đã giúp làng gốm Bát Tràng không bị mai một, mà ngược lại, tích lũy được nhiều giá trị văn hóa độc đáo chuẩn bị cho sự hồi sinh mạnh mẽ sau này.

V. Đổi mới sau 1975 và hội nhập thị trường

1. Bước ra khỏi cơ chế bao cấp

Sau năm 1975, đặc biệt từ thời kỳ đổi mới 1986, các hộ sản xuất gốm Bát Tràng bắt đầu hoạt động độc lập. Họ có thể tự mở lò, tự bán sản phẩm, tìm khách hàng trong và ngoài nước. Làng nghề dần hồi phục và phát triển trở lại.

2. Đổi mới trong mẫu mã và kỹ thuật

Các nghệ nhân Bát Tràng bắt đầu thử nghiệm nhiều loại men mới như men rạn, men tro, men lam cổ… Kỹ thuật tạo hình cũng linh hoạt hơn, cho phép sản xuất sản phẩm đa dạng từ gốm gia dụng đến gốm trang trí, quà lưu niệm, đồ nội thất, gốm phong thủy.

3. Vai trò của nghệ nhân, trụ cột của làng nghề

Nhiều nghệ nhân Bát Tràng đạt danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Nhân dân. Họ không chỉ sáng tạo sản phẩm độc đáo mà còn truyền dạy cho thế hệ sau, tham gia các hội chợ quốc tế, đưa gốm Việt ra thế giới. Những cái tên như Nguyễn Văn Toán, Trần Văn Độ… là niềm tự hào của làng nghề.

VI. Làng gốm Bát Tràng trong thời kỳ hiện đại và chuyển đổi số

1. Phát triển du lịch làng nghề

Từ những năm 2000, Bát Tràng trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn. Du khách đến đây không chỉ để mua sắm mà còn được trải nghiệm làm gốm, khám phá chợ gốm Bát Tràng, tham quan xưởng sản xuất, thưởng thức ẩm thực làng nghề. Những tuyến đường du lịch chuyên đề như “con đường gốm sứ”, “chợ phiên cuối tuần” được hình thành.

2. Chuyển đổi số và thương mại điện tử

Thời đại công nghệ số, nhiều cơ sở gốm Bát Tràng bắt đầu xây dựng website, fanpage, livestream bán hàng. Các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, Tiki đều có sự hiện diện của sản phẩm Bát Tràng. Tiêu biểu như website https://chogomsubattrang.com/ đã trở thành cầu nối hiệu quả giữa người tiêu dùng và các cơ sở sản xuất.

3. Gắn kết truyền thống và hiện đại

Một số nghệ nhân, nhà thiết kế trẻ kết hợp gốm sứ Bát Tràng với phong cách nội thất hiện đại, nghệ thuật sắp đặt, kiến trúc xanh… Từ đó tạo ra các sản phẩm độc đáo, vừa giữ hồn truyền thống, vừa phù hợp với thị hiếu đương đại.

VII. Những thách thức và cơ hội trong tương lai

Dù phát triển mạnh mẽ, làng gốm Bát Tràng vẫn đối mặt với không ít thách thức:

• Áp lực đô thị hóa làm mất dần không gian làng nghề.
• Thợ trẻ ít mặn mà với nghề do yêu cầu cao, thu nhập chưa ổn định.
• Cạnh tranh khốc liệt với hàng gốm công nghiệp, gốm nhập khẩu giá rẻ.

Trong thời đại hội nhập và chuyển đổi số, Bát Tràng đang bước vào một chương mới, nơi truyền thống được gìn giữ và đổi mới để thích nghi, nơi mỗi sản phẩm không chỉ là hàng hóa mà còn là câu chuyện, là di sản sống. Đó chính là cơ hội và cũng là thách thức lớn để làng nghề tiếp tục phát triển bền vững, vươn tầm quốc tế.